Aramès Aranés

CAMPANHA DE PROMOCION E DIFUSION DERA LENGUA PRÒPRIA D'ARAN

www.aramesaranes.com

Memòria, politica e emocion

François Mitterrand didie: "Sonque pòt èster president dera Republica aqueth qu'aime, desire e estime". Semble qu'enes tempsi que viuem emocion e politica son dus concèptes totaument oposadi, totun pensi qu'ara mès que jamès ei de besonh que vagen dera man, pr'amor que qué ei era politica se non aquerò que se hè tath benefici comun? Òc, ei cèrt, aué en dia eth significat dera politica ei desprestigiat, totaument menstengut, quauquarren que francament pensi que non ei deth tot just, sustot quan parlam dera politica locau, era que mos tòque d'apròp, aquera dera que ne vedem cada dia es resultats. Sò convençuda qu'ei deth tot impossible governar e gestionar un territòri, coma eth nòste, sense préner consciéncia que s'ei ath servici des ciutadans, qu'ei de besonh conéisher es sòns besonhs e es sòns sònis e qu'eth benèster de toti sense distincions a d'èster eth principau objectiu.

Digui tot açò pr'amor qu'aguesti darrèri dies auem podut assistir a dus actes que son un bon exemple dera relacion entre politica e emocion. Ager diuendres inauguràuem era "2au exposicion collectiva d'artistes d'Aran", ua exposicion que vò fomentar era creacion artistica en Aran ath madeish temps que vò balhar ua oportunitat a totes aqueres persones que viuen en Aran entà poder expausar es sues òbres un còp ar an. Enguan aguesta exposicion prenie eth nòm de David Beso, un joen aranés que mos deishèc hè tres ans d'ua forma injusta e non demorada e qu'auie ua trajectòria artistica mès que notabla e desconeishuda entà fòrça persones. Un aumenatge ara sensibilitat e ath talent en un acte fòrça emocionant de rebrembe ara memòria d'aguest joen artista.

E aué auem inaugurat es òbres de reabilitacion dera mòla de Betren. Ja n'è parlat bèth còp, aguestes èren ues òbres fòrça demorades pendent ans peth pòble de Betren e finaument an vist era lum. Ua mòla restacada ara istòria de fòrça familhes de Betren que damb eth sòn esfòrç heren possible qu'aué aguest simbèu entà toti es mortièrs sigue aquiu. Un acte qu'a estat tanben fòrça emotiu e qu'a agut tanben fòrça a veir damb era memòria de fòrça des qu'èrem aquiu e un bon exemple d'aquerò qu'era politica pòt arténher. Dus dies intensi que m'an hèt a sénter orgulhosa de trabalhar per Aran.

Civisme??

Ère de preveir, totun non dèishe de sorprener-me, e indignar-me. "Impulso ciudadano" vò tirar endauant un recors d'inconstitucionalitat en contra dera lei der aranés.

Un aute viatge aqueri qu'an sonque ua vision monocromatica des causes, e que se cren en possession dera unica vertat, tornen ara carga, ara entà atacar es drets lingüistics des aranesi, e en definitiva de toti es occitans...e per mès qu'ac sagi de compréner, non me'n gesqui!
Cau díder qu'aguesta entitat ei fondada per un ex-deputat de Ciutadans en Parlament de Catalonha, qu'ara milite en partit UPyD (Unión, Progreso y Democracia) deth qu'ei portavotz Rosa Díez (vos recomani ua visita entara sua plana web entà hèr-vos ua idèa de qui parlam).

Mos trobam donc un aute còp deuant de gent qu'an era intolerància e era provocacion coma dògma de fe e que, damb era desencusa perpètua dera democràcia e eth civisme (concèptes que pr'amor des sues actituds auem comprovat que desconeishen) non hèn sonque qu'alugar contunhament es huecs dera discòrdia e era intolerància, ath delà sense saber de qué parlen!

Aguesta lei, era nòsta lei, siguec aprovada peth Parlament de Catalonha de forma majoritària e respon, non sonque ath compliment deth mandat estatutari, se non a un besonh imperiós entà qu'era nòsta lengua pròpria posque, aumens, subervíuer.

Mès aquerò ei interpretat coma un atac ara unitat dera pàtria e que condemne ad aqueri qu'an ua auta lengua mairau o ua auta manèra de pensar a renonciar a tot aquerò que les ei pròpri....non ei atau! A qui se li pòt passar peth cap qu'er hèt qu'ua lengua coma era nòsta sigue reconeishuda e amparada met en perilh cap d'aguestes causes??! Donc ei clar qu'entà bèri uns ei atau. Entà aqueri que vòlen impausar-mos ua madeisha forma de pensar, de parlar, d'estimar...en definitiva ua madeisha manèra de veir eth mon, que de ben segur ajudarie a empraubir un shinhau mès eth nòste imaginari, era nòsta vida.

Amics e amigues, mos cau donc èster atents e, damb serenitat e coratge, deféner es nòsti drets, era nòsta identitat, eth nòste petit univèrs. Un univèrs qu'ajude modèstament a enriquir aguest planeta, e que non ei que sigue ne melhor ne pitjor que d'auti, totun ei eth nòste e damb aquerò ja n'auem pro! Ànim!!

Bon Nadau

Article sus literatura infantila en aranés

ERA LITERATURA INFANTILA EN ARANÉS (Publicat ena revista "Faristol")

http://www.clijcat.cat/faristol/paginas/detall_articles.php?recordID=211

28 N

I a ua frase dera escriptora francesa Margerite Yourcenar que ditz: “Mès enlà dera alegria, mès enlà deth dolor, i a era dignitat d’èster”. Dignitat. Aguesta ei era prumèra emocion que voleria transméter. Era dignitat de poder díder ben clar quin a estat eth resultat d’aguesti 8 ans de govèrn de quèrres. Creigui qu'ei eth moment d'auer eth cap ben naut e explicar clarament quina a estat era òbra deth govèrn deth president Montilla e comparar-la damb es 23 ans de govèrn de convergéncia. E non cau anar massa luenh, quedem-mos en Aran: er Institut d'Aran, era escòla de Vielha, inversion en carretères, residéncia dera gent grana, era digitalizacion de totes es escòles araneses, era lei der aranés…e mès causes que me descuedi segur, mès en tot cas es donades e es hèts son aquiu, son reaus e toti ac comprovam dia darrèr de dia ena nòsta vida, enes nòsti pòbles e se demòstre ena despena en politiques sociaus qu’eth govèrn Montilla a amiat a tèrme. Pr'amor qu'era principau diferéncia deth PSC, dera quèrra dauant dera dreta ei qu’era quèrra met per dauant as persones.

Entà jo existissen fòrça motius entà votar PSC eth dia 28 de noveme.Totun vos vau a díder dues des mies rasons entà dar supòrt ath projècte deth PSC:

Era prumèra rason ei que coma hemna non sabi trapar un partit ne uns candidats que defenen e prebotgen es politiques d’igualtat, era igualtat d’oportunitats coma ac a hèt aguest partit, non n’i a cap! En tot escotar es paraules deth senhor Duran i Lleida en un acte de campanha de CiU enes que didec qu'ua des accions que vòlen amiar a tèrme ei era de "potenciar era natalitat autoctona", en tot dar incentius as hemnes catalanes entà qu'agen "hilhs catalans", pr'amor que se non sonque auie hilhs es hemnes inmigrants e atau metiem data de caducitat a Catalonha.

Francament, me preocupen afirmacions coma aguestes, enes qu'eth papèr dera hemna quede relegat ath de procrear e ath delà dividís as ciutadans entre "boni" e "mali" catalans....o "boni e mali aranesi", que tanben n'auem en casa des que pensen atau. E jo me demani: “s’aguesta gent, se CiU artenh a governar en Catalonha…qué va a passar damb era igualtat d’oportunitats? Jo voi ua societat ena qu'es mèns hilhs e hilhes poguen créisher sense pensar que i a ciutadans de prumèra o dusau classe e qu'es hemnes auem es madeishes oportunitats qu'es òmes . Non voi ua societat classista , damb ua mentalitat mès pròpria de cinquanta ans endarrèr.

E era dusau rason entà votar PSC vo’la plantegi coma aranesa. 23 ans de govèrns convergents en Catalonha, 12 ans de governs nomentadi nacionalistes en Aran, d’aqueri que s'emboliquen ena bandèra e se vanten d’èster nacionalistes, de deféner era lengua e era cultura coma elements d’identitat exclusiva, aguesti aueren 23 ans entà protegir, amparar e promocionar era nòsta lengua pròpria…totun….a estat aguest govèrn, entestat peth president Montilla eth que, per prumèr còp ena istòria, a aprovat ua lei entar aranés. Un aute còp hèts e non paraules. Qui mès e melhor a comprenut a Aran a estat eth Psc, e ua auta pròva l’auem enes listes entad aguestes eleccions, Amador Marqués e jo madeisha, ath delà de dus militants mès d’UA: Quim Llena e Mònica Lafuente. Campatz guairi aranesi van enes listes de CiU…jo vos ac digui: 1, eth darrèr dera lista.

Sigue coma sigue, quauquarrés ei capable de trobar ua melhor manèra de reconéisher a un pòble coma eth nòste qu’eth de reconéisher ,per lei, era sua lengua? E encara vau a anar mès enlà…eth simbolisme dera aprovacion d’aguesta lei ei tremendament important. Era lengua d’un pòble ei eth sòn signe d’identitat mès prigond, ei aquerò qu’estaque as persones damb eth sòn entorn. Parlar de lengua, parlar d’aranés, deth nòste occitan en aguest cas, vò díder parlar de sentiments, des sentiments des persones d’aguest país, des sues emocions, des sòns sònis e ilusions…un aute còp es persones per dauant. E parlar de lengua vò díder tanben parlar d’identitat, parlar de coesion sociau, de voler bastir ua societat integradora, a on era identitat sigue quauquarren que some, non pas que rèste. Non dividim, coma eth sr. Duran Lleida, entre catalans, en aguest cas aranesi, e non aranesi, non credem ena discriminacion ne enes classes sociaus.

Er enemic a combàter en aguestes eleccions non ei CiU, non ac creigui, auem era rason de costat, e tà jo un enemic ei aqueth que, aumens, se trape enes madeishes condicions que tu e que per tant pòt competir damb tu, e aqueth non ei eth cas, ja’c auem explicat. Er enemic d’aguestes eleccions ei era abstencion. Per tant jo vos demani qu'eth pròplèu 28 de noveme anegatz a votar.

Coma ditz era cançon, que siguec himne deth movement occitanista “Volem viure al país”, coma ditz: “que seram çò que bastiram”. E ei atau, aguestes paraules segurament se desbrembaran, mès eth resultat deth 28 de noveme condicionarà eth nòste futur, eth futur d’Aran e d’aqueth resultat, de toti nosati depen que poscam seguir garantint progrès entà Catalonha, progrès entà Aran o ben tornar endarrèr dera man dera dreta. Per tant, ànims, auem era rason de costat!

Fènix

En tot campar es telediaris des darrèri dies, ath delà de rebrembar dia darrèr de dia qu'èm inmèrsi en ua grana crisi economica que semble que tardaram encara en remontar, sò convençuda qu'aguest mon ei en un moment delicat, en un moment de cambi.
Eth rescat des minèrs chilens, es inondacions en Paquistan, eth vessament toxic d'Ongria, era infermièra colombiana qu'aucic a ua mainada acabada de néisher per venjança...ara fin drames personaus, uns damb desenlaç positiu e d'auti acabadi en desastre. Ara emocion que tot eth planeta viuec damb eth que ja se nomente eth miracle dera mina de San Esteban en Chile, qu'acabèc en ua alegria absoluta s'i contrapòse eth patiment de centenars de persones en Ongria e Paquistan, era mòrt e era desesperacion des que s'an quedat sense arren d'un dia entà un aute.
S'estudiam d'apròp eth tractament qu'es mieis de comunicacion an hèt de cadua d'aguestes notícies e les comparam, ath mèn enténer, podem veir qu'aquerò que botge as persones que son ar aute costat dera television o dera ràdio, aquerò que les "tòque era fibra" son es istòries personaus que i a darrèr de cadua d'aguestes notícies (ua des mès cercades en internet ère era deth minèr qu'auie demanat ara sua hemna e ara sua amant que l'anèssen a recéber ena mina e ua auta era d'ua mainada en Paquistan que dempús des aiguats cercaue ara sua familha).
E açò me pòrte a convencer-me encara un shinhau mès que, ara fin, çò que hè a virar aguest mon son es emocions, aquerò que mos hè a conéisher e compréner d'autes realitats e situacions e ara fin mos balhe era consciéncia de qué ei just e qué non. Cèrt, es sòs son importants, serie pòc responsable afirmar que sonque damb bones intencions es causes melhoraran, mès se cadun de nosati ac pense onèstament creigui qu'arribarà ara madeisha conclosion. E francament, a risc de que se me mauinterprète, sò convençuda qu'emocion ei çò que manque ara politica en aguesti moments.
Onèstament creigui qu'en un moment coma aguest a on era politica e es politics (bèri uns damb rason, non ac nègui) son totaument desprestigiadi, a on es ciutadans se senten desamparadi, molèsti e desmotivadi se presente coma un besonh de prumèr orde umanizar eth ròl deth politic e dera politica en generau. Ei de besonh recuperar eth concèpte literau de "politica", qu'en grèc vò díder ciutadan, civil entà que reaument sigue aquera activitat umana en benefici dera societat. Ei moment donc de retornar as origens entà que es ciutadans e ciutadanes se senten, mos sentegam, particèps d'aguesta societat, e sense cap tipe de dubte ei moment entà, de vertat, trabalhar peth ben comun, somar en lòc de restar, e finaument, ei eth moment entà que toti aqueri qu'auem ua responsabilitat publica, sigue ath nivèu que sigue, rebrembegam per qué e entà qué pugèrem en aguest tren. Es generacions futures meriten qu'aqueri qu'aué an era oportunitat de cambiar es causes, de melhorar era vida des nòsti vesins e vesies, trabalhen entà arténher eth madeish objectiu: ua societat mès justa e mès conscient. Coma era au fènix, curiosament eth madeish nòm damb eth que se batièc ara capsula de rescat des minèrs chilens, que renèish des sues cendres, ara encara i èm a temps.